Дэлгэрэнгүй
Татаж авах Docx
Дэлгэрэнгүй уншаарай
Энэ дугаарт “Дэлхийн энхийн хооллолт” номын зохиолч, доктор Вилл Таттл (веган) амьтан-хүмүүст хандах энэрэнгүй сэтгэл нэмэгдэх нь нийгмийг хэрхэн өөрчилж болох талаар ярилцсан юм.(Доктор Таттл, энэхүү сүнслэг байдлын хямралын хувьслын тал дээр та санал бодлоо хуваалцах уу?)Dr. Will Tuttle: Тийм ээ. Би энэ талаар олон жилийн турш судалгаа хийгээд олж мэдсэн зүйл гэвэл бид бүгд ярилцахыг цээрлэдэг далд суурь цөмтэй соёлд төрж өссөн байдаг. Мөн бид соёлын хувьд энэ тухай ярихыг цээрлэдэг нь хоол хүнс, бас зугаа цэнгэл, судалгааны төлөө амьтдад өдөр бүр тогтмол учруулдаг асар их харгислалын талаар гүн гүнзгий түвшинд гэмшил, уй гашуу мэдэрдэгтэй холбоотой. Тиймээс энэ талаар ярих цээртэй байдаг. Миний бодлоор энэ бага хурал маш үнэ цэнтэй байгаагийн нэг гол шалтгаан нь бидний үнэхээр цээрлэдэг зүйлийн талаар ярьж байгаа явдал юм. Цээртэй сэдвээр ярихад үргэлж л: “Өө үгүй, энэ тухай битгий ярь” гэсэн нэгэн төрлийн мэдрэмж төрдөг. Гэхдээ мөн: “Хөөх, энэ талаар ярих үнэхээр хүчтэй юм.” гэсэн тал ч бас байдаг.Энэ нь манай соёлын цөм дэх маш нуугдмал сүүдэр гэж би боддог. Энэ цөм нь үндсэндээ редукционизм буюу бууруулан ойлгох сэтгэлгээ юм. Бид үндсэндээ эхийн хэвлийгээс гарч, энэ ертөнцөд ирээд, энэ соёлынхоо дагуу идэхэд албадсан хоолыг идэж эхлэх үеэсээ л үүнийг сурдаг. Эхийн сүүнээс гарах үед бидэнд харгислалд өртсөн амьтдын мах, шүүрлийг өгдөг. Ингээд бид бага балчраасаа төрөлтнүүдийг юмс, зүгээр л бараа таваар болгон бууруулж харж сурдаг. Тэгэхээр энэ нь амьдралыг бараа таваар болгох сэтгэлгээ, редукционист сэтгэлгээ юм. Энэ нь бас гадуурхлын сэтгэлгээ юм. Учир нь бид багаасаа зарим төрөлтнийг нигүүлслийн хүрээнээсээ хасаж сурдаг. Ингэх үед аяндаа л тэдэнд хүчирхийлэл үйлдэх боломжтой болдог. Учир нь бид “За яах вэ, тэднийг өөрсдөдөө зориулан ашиглахын тулд л энд байлгаж байгаа”, эсвэл “Тэдэнд сүнс байхгүй” гэх мэтээр хэлдэг.Манай соёлын бүх байгуулал угтаа биднийг төрсөн цагаас эхлэн энэ сэтгэлгээг зан үйл мэтээр хүн бүрийн дотор суулгахын төлөө хамтран ажилладаг. Гэр бүл, шашин, боловсрол, хэвлэл мэдээлэл, төр засаг, хууль гээд аливаа соёлын байгуулал бүр тэрхүү соёлыг, тэр нь ямар ч соёл байсан ч гэсэн өөрийг нь хуулбарлан бүтээхээр бүгд хамтран ажилладаг. Энэ нь сүйтгэгч, хүчирхийлэлтэй ч бай, ухаалаг, энэрэнгүй ч бай, тухайн соёлын байгууллууд ийм маягаар аяндаа ажилладаг.Тэгээд миний ухаарсан зүйл гэвэл бид бүгд үндсэндээ редукционизм, бараа болгох сэтгэлгээ, мөлжлөг, гадуурхал дээр суурилсан өдөр тутмын хүчирхийллийн зан үйлд албадан оролцсоор ирсэн. Үндсэндээ, миний бодлоор, үүнээс ч гүнзгий түвшинд тасарсан байдалд байдаг. Бид багаасаа өглөө, өдөр, оройн хоол бүрд тавган дээрээ байгаа зүйлийн бодит байдлыг үнэндээ бидний таваг дээр ирсэн бодит байдлаас нь салгаж ойлгож сурдаг. Ингээд бид багаасаа тасрах ур чадварыг дадуулан сурч, 10, 12, 15 нас хүрэхэд бид энэ ур чадварын жинхэнэ мастерууд болдог. Тэгээд бид ширэнгэн ойг сүйтгэж, моддыг нь бүгдийг нь огтолж, устгаж болдог, тэгсэн атлаа зүгээр л холбоогоо салгаад “Өө, үнэхээр болж байгаа юм биш” гэж хэлдэг.Далай тэнгис сүйдэж байхад ч бид түүнээс тасардаг. Хүүхдүүд маань цөхрөлөөс болж амиа хорлож байхад ч бид түүнээс тасардаг. Тиймээс өнөөдөр энд ярьж байгаа энэ бүх суурь соёлын цээрийн цөм нь бидний соёл сүнснийхээ хамгийн гүнд даван туулж, ардаа орхин хувьсан гарахыг хүсэн тэмүүлдэг сэтгэлгээ гэж би боддог. Миний бодлоор илүү гүн түвшинд энэ гараг дээр байгаа бидний зорилго бол өсөж хөгжих, сэхээрэх, дэлхийд амьд адислал болохын төлөө, өөрөөр хэлбэл, бид дэлхийг адислахын төлөө, мөн тэрхүү адислал нь бидний өөрсдийн хосгүй замыг нээхийн төлөө энд байгаа гэдгээ бид мэддэг.Тиймээс энэ бол манай соёлын өмнө тулгарч буй жинхэнэ сорилт гэж би бодож байна. Тийм учраас хэн ч хийж чадах хамгийн агуу зүйл бол веган болох явдал юм. Учир нь веган байна гэдэг нь миний амьдралаас дэлхий рүү цацрах долгионы төлөө хариуцлага хүлээх явдал бөгөөд энэ нь үндсэн бүхнийг хамруулах сэтгэлгээ юм. Энэ нь: “Би амьтай бүхнийг нигүүлслийн хүрээндээ багтаана.” гэж хэлж байгаа хэрэг. Тиймээс энэ нь үндсэндээ, машид анагаах, амьдралыг бататгах хандлага юм. Гэхдээ энэ нь хандлагаас ч илүү, үүнийг үнэндээ амьдрал дээр хэрэгжүүлэх явдал юм. Веган байхыг онол төдий байлгаж болохгүй, энэ бол практик зүйл. Тийм ч учраас би үүнд маш их дуртай. Энэ бол бидний бодитоор амьдарч, хийдэг зүйл юм.Ихэнх хүн гаднаас нь хараад веганизмыг байнга “Үгүй” гэж хэлдэг зүйл мэт ойлгодог байх гэж би боддог. Та: “Үгүй, уучлаарай, би үүнийг иддэггүй. Би зайрмаг иддэггүй. Би өндөг иддэггүй. Би бяслаг иддэггүй. Үгүй, үгүй, үгүй.” гэж хэлдэг. Тэгэхээр хүмүүс: “Өө, та үнэхээр сөрөг юм аа. Та зүгээр л үүнд ч, түүнд ч үгүй гэж хэлдэг. Та амьтны хүрээлэн ч орохгүй, та ... үгүй...” гэдэг. Гэвч үнэндээ “үгүй” гэж хэлдэг сөрөг мэт харагдах тэр хандлага нь үнэндээ асар том “Тийм” дээр тогтож байдгийг санах нь үнэхээр чухал гэж би боддог. Энэ нь амьтай бүхний төлөөх нинжин сэтгэл, нигүүлсэл, тогтвортой байдал, эрх чөлөө, амар амгалан, адислал, шударга ёсонд “Тийм” гэж хэлж буй хэрэг юм. Тэр санаа зовнилоос үүдэн бид бусад амьд төрөлтнүүдийг хөнөөх зүрх сэтгэлгүй, зэрлэг балмад, доромж ажил хийхийн төлөө ахан дүүстээ мөнгө төлөхөөс татгалзаж, тэдэнд нинж сэтгэл, нигүүлслээ харуулах амьдралыг үндсэндээ сонгож буй хэрэг юм.Мартин Лютер Кинг: “Хүчирхийлэл хаана ч үйлдэгдсэн хаа сайгүй бүгдэд хор хүргэдэг. Бид бүгд хоорондоо холбоотой.” гэж хэлсэн байдаг. Тиймээс хэрэв түрийвчээ гаргаад, хоолны төлөө үхэр, тахиаг хорих, эсвэл эдгээр амьтдад ямар нэг байдлаар харгислал үйлдэх хүнийг мөнгөөр санхүүжүүлж эхэлбэл, үнэндээ үүний хариуцлагыг би өөрөө хүлээж байгаа гэдгийг санах нь чухал гэж би боддог. Би өөрөө хэзээ ч хийхийг хүсэхгүй ажлыг өөр хүнээр хийлгэхийн тулд мөнгө төлж байна. Тиймээс үүний цаана, миний бодлоор, бид соёлоо өөрчилж чадна гэсэн гайхалтай эерэг мессеж үнэхээр байдаг.“Дэлхийн энх тайвны хооллолт” номдоо би эхэн хэсэгт нь энэ соёлын туулсан хамгийн сүүлчийн хувьсгал 8-10 мянган жилийн өмнө болсон тухай дурдсан байгаа. Би үүнийг “мал аж ахуйн хувьсгал” гэж нэрлэсэн. Үндсэндээ өнөөгийн Ирак улс оршин буй нутагт хүмүүс амьтдыг өмч болгон эзэмшиж эхэлсэн үе юм.Хүмүүс анх удаа амьтдыг өмчилж, тэднийг зүгээр л өмч гэж харж эхэлсэн нь үндсэн бууруулалт байсан бөгөөд түүнийг дагаад бусад бүх зүйл гарч ирсэн. Бид хүмүүсийг өмчилж эхэлсэн, боолчлол бий болсон. Хөрөнгө капитал эзэмшдэг энэ чинээлэг элит давхарга үүсэж эхэлсэн. “Капитал” гэдэг нь малын толгой гэсэн утгатай “толгой” гэсэн үг. Тэгэхээр хамгийн анхны капитализм арван мянган жилийн өмнө хөрөнгө эзэмшдэг тэр чинээлэг элит давхаргатай хамт бий болсон. Тэд илүү их газар хүссэн. Тэд илүү их хөрөнгө хүссэн. Тэр үед хурдан баяжих хамгийн амар арга нь хулгай хийх байв. Өөрөөр хэлбэл бусад капиталистуудтай дайтаж, тэдний малыг булаах, тулалдаанд ялж малыг нь авах явдал байсан. Бидний мэдэхээр энэ гараг дээр “дайн” гэсэн утгаар хэрэглэгдсэн хамгийн анхны үг нь эртний санскрит хэлний “gavya” гэдэг үг бөгөөд энэ нь ердөө л илүү олон үхэр хүсэх шунал гэсэн утгатай. Тэр нь “дайн” гэсэн анхны үг байсан.Ялагдсан хүмүүсийн мал нь үндсэндээ ялсан талын өмч болж, эрчүүд нь боол, эмэгтэйчүүд нь татвар эм болдог байв. Тэр үнэхээр харгис цаг үе байсан бөгөөд хүмүүсийн хамгийн муу талыг гаргаж ирсэн. Эрчүүд хатуу, ширүүн, харгис болж, мэдрэмжээсээ тасрах ёстой болсон. Эмэгтэйчүүдийг худалдагдаж, зарагддаг эд хөрөнгө мэт зүгээр л өмч болтол нь бууруулсан. Бидэнд хадгалагдан үлдсэн хамгийн эртний бичвэрүүдийг, Гильгамешийн тууль, эртний Шумерийн бичээс, “Илиада”, “Одиссей”, Хуучин Гэрээний анхны судруудыг харвал та бүхэн түүхэн үе гурван мянган жилийн өмнө бүрэлдэхэд энэ бүхэн бүрэн тогтсон байсныг харж болно. Боолчлол байсан, эмэгтэйчүүд өмч байсан. Мөн байгаль, зэрлэг амьтдыг ч зүгээр л хөнөөлт зүйл гэсэн статус руу бууруулсан байсан. Тэд мал сүрэгт маань саад болж болзошгүй учраас бид тэднээс салахыг хүсдэг.Хамгийн их капитал, хамгийн олон хонь, ямаа, үхэртэй хүмүүс л нийгмийг удирдаж байсан. Тэд бүх байгууллыг хянаж байсан. Тэд шашин, боловсролыг хянадаг байсан. Өнөөдөр ямар нэг ялгаа байна гэж үү? Яагаад өнөөдөр ч дайн хийх нь чинээлэг элитүүдийн хувьд хамгийн ашигтай зүйл хэвээр байна вэ? Учир нь бид одоо ч адилхан хоол идсээр байна. Өдрийн төгсгөлд бид гэртээ хариад харгислалд өртсөн амьтдын махыг, тэр л амьтдынхаа шүүрлийг идэж байна. Тиймээс бид ижил байгууллыг хэвээр нь хадгалсаар байна. Тийм ч учраас энэ дэлхийд болон шударга ёс, тогтвортой байдлын төлөөх бүх хичээл зүтгэлд мэдэгдэхүйц ахиц гаргахад маш их бэрхшээлтэй байсаар ирсэн. Учир нь бид одоо ч адилхан хоол идсээр байна.Бид “хүчтэй нь зөв” гэсэн санааг өөрсдийнхөө дотор үндсэндээ улам бататгасаар байна. Бусад амьд оршихуйг энэрэн нигүүлсэх хүрээнээс хасаж болно гэсэн санаа, мөн дайн бол мөнгө олох сайн арга гэсэн санаа. Энэ бүхэн энэ соёлын нөлөөнд оршиж байна. Энэ бол манай соёлын цөмд буй, хэн ч харж чаддаггүй, амьд хилэн юм. Энэ тухай ярих нь цээртэй. Тэгэхээр бид үүнийг олж харж эхэлмэгцээ соёлынхоо том дүр зургийг ойлгож эхэлдэг. Тэгээд веганизм яагаад ийм чухал гэдгийг, яагаад дэлхийгээ адислахын төлөө хэний ч хийх боломжтой хамгийн хүчтэй зүйл болохыг, мөн яагаад веганизмын энэ мессежийг түгээх үүргийг хүлээхээс илүү хүний хийж чадах энэрэнгүй, илүү ариун, илүү эрхэм зүйл байхгүйг бид ойлгодог. Учир нь веганизмын хамгийн гол цөмд бас нэг зүйл нь эмэгтэйлэг байдлыг дарлах явдал оршдог. Энэ тогтолцоонд бүхэлдээ хамгийн их харгислалд өртдөг амьтад бол эм амьтад юм. Сүүний аж ахуй, үйлдвэрийн аргаар өсгөдөг гахай, тахиа, үхэр, загас гээд энэ бүх аж ахуйд үндсэндээ эм амьтад болон тэдний нөхөн үржихүйн мөчлөгүүдийг өршөөлгүйгээр захирч мөлждөг.Тиймээс хэрэв бид өөрсдийн төрөлх мэргэн ухаан, мэдрэмжээсээ тасраагүйсэн бол эдгээр эм амьтдад ийм зүйл хэзээ ч хийж чадахгүй байх байсан. Учир нь амьдралын хамгийн нандин хэсэг, байгалийн хамгийн ариун зүйл бол эхчүүд үр төлөө төрүүлэх, тэдгээрийг асрах, хөхүүлэх, үүрээ засах гэдгийг тэр мэдрэмж аяндаа мэддэг. Энэ бол бидний хүндэтгэж, дээдлэх ёстой зүйл юм.Гэтэл сүүний фермүүд болон бүх ийм газрууд үндсэндээ эм амьтдыг хорьдог, үр төлийг нь булаадаг, дахин хүчирхийлж, дараа нь тэдний бүтээгдэхүүнийг авдаг хүчирхийлж, хөнөөдөг ажиллагаатай газрууд юм. Тэгэхээр энэ нь зөвхөн тэдэнд биш, бидэнд ч хор хүргэдэг.Бүх урсгалын эртний оюун санааны сургаалуудад нэг зүйлийг онцолдог. Та өөр нэгэнд хор хүргэвэл, түүнд хүргэснээсээ ч илүүгээр өөртөө хор хүргэдэг. Бид өөрсдөдөө хамгийн их хүсдэг зүйлээ бусдад өгөх ёстой. Тиймээс хэрэв би өөртөө эрх чөлөө, амар амгалан, баяр баясал, хайр хүсэж байвал, би үүнийг бусдад өгөх ёстой. Хэрэв би бусдыг зовоож, боолчлон, дарлавал эцэст нь бид өөрсдөө дарлагддаг. Тийм ч учраас манай соёлд бид улам бүр боолчлогдож байгааг харж байна. Учир нь бид бусдыг боолчилж байна. Хэрэв бид эрх чөлөөтэй байхыг хүсвэл бусдыг чөлөөлөх ёстой. Энэ бол бид бүгд оршихуйнхаа гүнд хэдийн мэддэг чөлөөлөлтийн сургаал юм.Би Массачусетс мужийн Конкорд хотод өсөж том болж байхдаа асар их хэмжээний мах, сүү, өндөг иддэг байснаа санаж байна. Би найман настай байхдаа ээжээсээ: “Тэгэхээр бүгд ийм хоол иддэг юм уу?” гэж асууж байснаа санаж байна. Тэгэхэд ээж: “Тийм ээ, бүгд ийм л хоол иддэг” гэж хэлээд, дараа нь “Гэхдээ цагаан хоолтон хүмүүс гэж бий...” гэсэн. Тэр үүнийг: “Гэхдээ санаа зоволтгүй, чи хэзээ ч тийм хүнтэй таарахгүй! Тэд өөр гараг дээр амьдардаг. Тэд их хол байдаг, санаа зоволтгүй!” гэсэн маягаар хэлсэн. Би өсөж том болоод, 12, 13 орчим настай байхдаа нэг сүүний фермд очиж байснаа санаж байна. Би Вермонт дахь зуны зуслан руу явж байсан бөгөөд тэр зуслан нь органик сүүний аж ахуйтай холбоотой байсан. Энэ нь 1960-аад оны дунд үе байсан байх.Тэр үнэхээр сонирхолтой байсан. Учир нь Вермонтын органик сүүний фермээс зөвхөн сайн зүйл л гарна гэж бодогдох тийм л газар байсан. Биднийг доош нь дагуулж очоод, хүн бүр өөрийн тахиагаа барьж, түүнийг газар дээрх модон тавцан дээр хэвтүүлж, толгойг нь хоёр хадаасны завсар хавчуулахыг заасныг би санаж байна. Тэгээд нөгөө гартаа сүх барьж, толгойг нь шууд цавчдаг байсан. Тэгээд тахиа цусаа асгаруулан гүйж, амьсгал хураасны дараа нь бид биеийг нь аваад, халуун усанд дүрдэг байсан. Тэгээд бид тэр тахиаг иддэг байсан.12-13 настай хүүхэд байхдаа үүнд ямар ч асуудалгүй байсныг би санаж байна. Надад маш сайн итгүүлсэн байсан. Би өдөрт гурван удаа 12, 13 жилийн турш эрчимтэй тархи угаалтад орсон байсан. Тэгээд би тахиа бол зүгээр л тахиа, түүнд сүнс байхгүй, Бурхан түүнийг бидэнд хэрэглүүлэхээр энд байлгадаг гэдгийг үнэн гэж итгэдэг байсан. Хэрэв би энэ тахиаг, эсвэл энэ махыг идэхгүй бол 24 цагийн дотор уургийн дутагдлаас болж үхнэ гэж боддог байсан. Би үхчихнэ! Тиймээс үүнийг зүгээр л хийхээс өөр аргагүй. Энэ бүхэн тэгж л зохион байгуулагдсан байдаг. Дараа нь арай хожим бид үхэрт ч яг адилхан зүйл хийснээ санаж байна. Нэг үнээ хангалттай сүү өгөхгүй байсан бөгөөд биднийг тэр органик сүүний ферм рүү дагуулж очсон. Тэгээд бид винтов буугаар тэр үнээний толгой руу гурван удаа буудсан. Тэр газар унахад тэр хүн толгойг нь огтолсон. Цус хаа сайгүй асгарсан байхад тэр хүн маш тайвнаар духаа арчаад “Үүнийг заавал хийх ёстой, зүрх нь цохилж байх хооронд тэр артерийг заавал таслах ёстой. Үгүй бол мах нь муухай болно, тэгвэл хүмүүс бид түүнийг хэзээ ч идэхийг хүсэхгүй. Учир нь бид нялцгай маханд дургүй.” гэж хэлсэн.Тэгэхээр манай соёлын хөшигний цаана, ард нь асар их хядлага өрнөж байдаг. Зөвхөн АНУ-д л өдөрт 75 сая амьтныг хоолны төлөө нядалж байна. Эдгээр тоо толгой эргэм их бөгөөд энэ л манай соёлын дэвсгэр суурь юм. Хэрэв бид үгүйсгэлийнхээ хөшигний цаадхыг харж, энэ хүчирхийлэлтэй нүүр тулахгүй л бол, зөвхөн ийм харгис ажлыг асар их хэмжээгээр хийхээс өөр аргагүй болдог хүмүүст төдийгүй, энэ нь тэдэнд ямар нөлөө үзүүлдгийг ч мэдэхгүй. Нядалгааны газрын ажилчид, үйлдвэрийн фермийн ажилчид юу туулдгийг харуулсан номыг л уншаад үз: Хүчирхийлэл, гэр бүлийн хүчирхийлэл, хар тамхины хамаарал, архины хамаарал, амьдралынх нь зовлон шаналлыг харж болно. Ойролцоогоор нэг тэрбум хүн архаг өлсгөлөн, шим тэжээлийн дутагдалтай байхад, өөр нэг тэрбум хүн үр тариагаар бордсон амьтдыг хэтрүүлэн иддэгээсээ болж, архаг таргалалт, илүүдэл жинтэй байна.Мөн байгаль орчны асар их сүйрэл, түүний цаадах тасарсан байдлыг соёл, шашнаар маань, байгуулал бүрээр дамжин бидний дотор суулгасан байдаг. Учир нь энэ нь бидний үндсэн мөн чанарт харш тул бид үүнийг харахыг хүсдэггүй. Тиймээс үндсэн санаа нь төрөлх нигүүлсэх сэтгэлээ сэхээрэх явдал бөгөөд энэ бол бид бүгдэд байдаг агуу дуудлага гэж би боддог. Энэ бол манай соёлын хүсэн тэмүүлж, мөрөөддөг энэрэнгүй өөрчлөлт, энэрэнгүй хувьсгал, энэрэнгүй хувьсал бөгөөд яг одоо бид үүнийг шууд утгаараа тавган дээрээсээ харж чадна!Би энэ танхимд байгаа хүн бүрийг, мөн хэзээ нэгэн цагт үүнийг үзэж, сонсох хүн бүрийг өөрсдийн нийгмийн бүлэгт очоод, энэ мессежийг түгээхийг уримаар байна. Би дөнгөж сая “Дэлхийн энх тайвны хооллолт” номынхоо даяанд оролцоод ирлээ. Тэндээс дөчин хүн гарч, одоо өөрсдийн нийгмийн бүлэгт “Дэлхийн энх тайвны хооллолт” номын санаануудыг зааж байна. Бид үүнийг веган боловсролын бүх хэлбэр, бүх аргаар хийж чадна. Энэ бол доороосоо өрнөдөг хөдөлгөөн. Олон нийтийн хэвлэл мэдээлэлд энэ нь хэсэг хугацаанд орж ирэхгүй байж мэднэ. Гэхдээ бид хангалттай хүчтэй болбол орж чадна, орох болно. Тиймээс энэ гайхамшигтай мессежийг түгээсээр байгаарай, маш их баярлалаа. Ивээгдэх болтугай, гайхалтай байлаа. Баярлалаа. (Баярлалаа. Баярлалаа, баярлалаа.)Photo Caption: Бүх улирал хуурмаг оршихуйн түр зуурын мөн чанарын нэгийг сануулдаг, түүний цаадах ЖИНХЭНЭ АМЬДРАЛЫГ ч мөн сануулдаг
